Rus Romanı Okurları İçin Kullanım Kılavuzu

Soru: Suç ve Ceza’ya başladım. Kahramanın adı bir sayfada Raskolnikov, öbür sayfada Rodion Romanoviç, beşinci sayfada Rodya. Bunlar üç kardeş mi?

Hayır, aynı kişi. Rus romanında bir karakterin adı, ona kimin hitap ettiğine, o gün havanın nasıl olduğuna ve yazarın o sabah kahvaltıda ne yediğine göre değişir. Rodion resmî adıdır, Romanoviç baba adıdır (babası Roman’dır, bunu bilmeniz gerekmez ama Rus yazarlar bilmenizi ister), Raskolnikov soyadıdır, Rodya ise annesinin ve yakınlarının ona seslendiği şefkatli addır. Türkçede bunun bir karşılığı var: Mehmet, Memo, Mehmetciğim ve “Mehmet Bey, bir dakika gelir misiniz?” Aynı adam, dört ruh hâli.

Soru: Karamazov Kardeşler’de üç kardeş var. Ama ben beş kişi saydım.

Doğru saydınız, yanlış sonuç çıkardınız. Dmitri, Mitya ve Mitka aynı kişidir. Aleksey, Alyoşa ve Alyoşka aynı kişidir. İvan ise genellikle İvan Fyodoroviç olarak kalır, çünkü İvan’a kimse lakap takmaya cesaret edemez. Bir de Smerdyakov var ama o kendi başına bir mesele, ona sonra geleceğiz. Tavsiyemiz: Kitabın iç kapağına bir aile ağacı çizin. Her yeni isim gördüğünüzde ağaca bakın. Kitabı bitirdiğinizde ağacınız bir tarih öncesi orman gibi görünecek ve bu normal.

Soru: Neden herkes sürekli bayılıyor?

On dokuzuncu yüzyıl Rusya’sında bayılmak, bir tartışmayı kazanmanın kabul görmüş bir yöntemiydi. Bir karakter haksız olduğunu anladığında bayılır, haklı olduğunu anladığında bayılır, bir mektup aldığında bayılır, mektup gelmediğinde de bayılır. Bunu bir tür noktalama işareti olarak düşünün. Ünlem işaretinin bedenle yapılanı.

Soru: Romandaki bir karakter on dört sayfa boyunca tek başına konuşuyor. Kimse onu durdurmuyor. Bu gerçekçi mi?

Rus romanında monolog, karakterin bir şeyi söylemesi değil, bir şeyi bütünüyle tüketmesidir. Bir fikir ortaya atılır, savunulur, sonra eleştirilir, sonra o eleştiri eleştirilir, sonra karakter kendine kızar, sonra kendini affeder, sonra bayılır (bkz. yukarı). On dört sayfa aslında kısa sayılır. Ecinniler’e geçtiğinizde bunu özlemle anacaksınız.

Soru: Prens Mışkin gerçekten bu kadar iyi biri mi, yoksa bir şey mi saklıyor?

Gerçekten bu kadar iyi biri. Romanın bütün meselesi de bu. Budala’yı okurken sürekli Mışkin’in bir planı olduğundan, bir sürpriz yapacağından şüpheleneceksiniz. Yapmayacak. Okur olarak sizin şüpheciliğiniz, romanın asıl karakteridir. Dostoyevski bunu bilerek yaptı. Kitabı bitirdiğinizde kendinizle ilgili bir şey öğrenmiş olacaksınız ve bu hoşunuza gitmeyecek.

Soru: Kitabı vapurda okuyorum, insanlar bana bakıyor. Normal mi?

Evet. Vapurda Dostoyevski okuyan biri, İstanbul’da hâlâ belli bir saygı ve hafif bir endişeyle karşılanır. Saygı, kitabın kalınlığından; endişe, sizin yüz ifadenizden kaynaklanır. Raskolnikov’un merdivenleri çıktığı sahnede yüzünüzün nasıl göründüğünü bilmiyorsunuz. Biz biliyoruz. Lütfen o sahneyi vapurda okumayın.

Soru: Smerdyakov’a ne zaman geleceğiz?

Hiçbir zaman. Smerdyakov’a kimse gelmez. Smerdyakov size gelir. Hazır olun.

Soru: Kitabı bitirdim. Şimdi ne yapmalıyım?

Birkaç gün kimseyle konuşmayın. Sonra bir arkadaşınıza kitabı okuyup okumadığını sorun. Okumadıysa, ona kitabı anlatmaya çalışın ve on dört sayfalık bir monolog yaptığınızı fark edin. Okuduysa, birlikte bir çay için ve İvan’ın haklı olup olmadığını tartışın. Bu tartışma yaklaşık kırk yıl sürecek. Rusya’da hâlâ bitmedi.