Kırk Yıllık Hatır

Alt kattaki komşumuz Saniye Hanım, fincanı tabağın üzerine kapatıp üç kez çevirdikten sonra bir süre bekletir. “Soğusun,” der, “yoksa yalan söyler.” Sonra fincanı açar, içine bakar, uzun bir sessizlik olur. Ben her seferinde aynı şeyi beklerim: yol, kısmet, bir kara kuş, belki bir kapı. Bu kez Saniye Hanım fincanı ışığa tutar ve ciddi bir sesle söyler: “Senin işler biraz karışık.” Bunu fincan olmadan da biliyordum. Ama fincanın bunu söylemesi bir şekilde daha rahatlatıcı. Saniye Hanım fincanı bırakırken ekler: “Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır. Senin falın da kırk yıl doğru çıkar.”

O kırk yıllık hatır, İstanbul’a aşağı yukarı dört yüz yetmiş yıl önce geldi. Osmanlı tarihçisi Peçevi İbrahim Efendi’nin anlattığına göre, hicri 962 yılında, yani 1554–55'te, Halep’ten Hakem ve Şam’dan Şems adında iki adam Tahtakale’de birer dükkân açıp kahve satmaya başladı. Yemen’den gelen ve Arap dünyasında zaten yayılmış olan bu içecek, İstanbul’da kısa sürede bir tutkuya dönüştü. Peçevi, bu dükkânların bir buluşma yeri hâline geldiğini, okumuşların, şairlerin, boş vakti olanların orada toplanıp sohbet ettiğini, tavla ve satranç oynadığını yazar.

Kahvehane, Osmanlı şehir hayatında yepyeni bir şeydi. O zamana kadar bir İstanbullu evinin, camisinin, çarşısının, hamamının dışında, sırf oturmak ve konuşmak için bir araya gelebileceği pek fazla yer yoktu. Kahvehane bu boşluğu doldurdu. Bazıları onlara “mekteb-i irfan”, yani kültür okulu dedi; çünkü orada şiir okunur, kitaplar tartışılır, haberler konuşulurdu. Meddahlar hikâyelerini kahvehanelerde anlatır, Karagöz perdesi ramazan gecelerinde kahvehanelerde gerilirdi.

Ama her yeni toplanma mekânı gibi, kahvehane de yetkilileri tedirgin etti. Kahvenin dinen caiz olup olmadığı uzun uzun tartışıldı. Bazı din adamları kahvehanelerin camileri boşalttığından yakındı. Devlet ise kahvehanelerde konuşulanlardan, özellikle hükümete yönelik eleştirilerden ve dedikodulardan rahatsızdı. Kahvehane, Osmanlı’nın ilk kamuoyu odasıydı ve bunun herkes için rahat bir şey olmadığı açıktı.

En sert yasak IV. Murad döneminde geldi. 1630'larda, büyük bir yangının ve süregiden huzursuzlukların ardından padişah kahvehaneleri kapattırdı, tütünü yasakladı. Rivayete göre geceleri kılık değiştirip şehri dolaşıyor, yasağa uymayanları kendi gözüyle görmek istiyordu. Yasaklar sert uygulandı. Ama kahvehaneler, bütün yasakların ardından, her seferinde yeniden açıldı. Bir içeceği yasaklamak mümkündü; konuşma ihtiyacını yasaklamak değil.

Kahvehane zamanla mahallenin bir parçası oldu. Esnafın kahvehanesi, yeniçerinin kahvehanesi, aşıkların kahvehanesi, bekârların kahvehanesi ayrı ayrı vardı. Her biri kendi müdavimleriyle, kendi kurallarıyla, kendi sohbetleriyle yaşıyordu. On dokuzuncu yüzyılda gazeteler kahvehanelerde yüksek sesle okundu, okuma yazma bilmeyenler haberleri oradan öğrendi. Kahvehane, hem bir haber ajansı hem bir mahalle meclisi oldu.

Türk kahvesinin kendisi de bu kültürün bir parçası olarak şekillendi. İnce çekilmiş, cezvede pişirilen, köpüğüyle ve telvesiyle birlikte servis edilen kahve, sadece bir içecek değil, bir misafirlik ritüeliydi. Kız istemede damada tuzlu kahve vermek, kahvenin yanında bir bardak su getirmek, fincanı kapatıp fal bakmak, hepsi bu ritüelin dalları. 2013'te UNESCO, “Türk kahvesi kültürü ve geleneği”ni İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı.

Bir de şu söz var, hangi kahvehanenin duvarında ilk kez yazıldığını bilmediğimiz: “Gönül ne kahve ister ne kahvehane, gönül sohbet ister, kahve bahane.” Kahvehanenin dört yüz yetmiş yıllık hikâyesinin özeti budur aslında. İçecek değişebilir, mekân değişebilir; ama insanlar, bir masanın etrafında oturup konuşmak için bir bahaneye her zaman ihtiyaç duyar.

Bugün İstanbul’da üçüncü dalga kahvecilerin yanında eski mahalle kahvehaneleri hâlâ yaşıyor. Birinde menüde yirmi çeşit filtre kahve var, ötekinde sadece çay ve okey masası. Biri dizüstü bilgisayarlarla, öbürü gazete hışırtılarıyla dolu. Ama ikisinin de yaptığı şey, Hakem ile Şems’in Tahtakale’de yaptığından çok farklı değil: insanlara, evlerinden ve işlerinden başka, oturabilecekleri bir yer vermek.

Saniye Hanım falımı bitirdikten sonra fincanı yıkamaya kalkmadı. “Bırak,” dedi, “telvesi dursun. Yarın bir daha bakarız.” Bunun falla değil, yarın yine birlikte oturmakla ilgili olduğunu biliyordum. Kırk yıllık hatır dediğimiz şey de belki buydu: bir fincanın değil, o fincanın etrafında harcanan zamanın hatırı.