Lale Devri Diye Bir Devir

Nisanın ikinci pazarı, Emirgan Korusu. Bir aile, pembe lalelerin önünde, kırk dakikadır aynı fotoğrafı çekmeye çalışıyor. Baba telefonu tutuyor, anne çocukları diziyor, küçük kız lalelerden birine dokunmak için eğildikçe görevli bir genç uzaktan düdük çalıyor. Sonunda fotoğraf çekiliyor. Baba, bir tarih öğretmeninin özgüveniyle çocuklarına dönüyor: “Bakın, Lale Devri’nde de böyleymiş. Her yer laleymiş.” Küçük kız soruyor: “Onlar da fotoğraf mı çekiyormuş?” Baba bir an duraksıyor. “Yok,” diyor, “onlar şiir yazıyormuş.”

Babanın cevabı tarihçilerinkinden çok da uzak değil. Ama o devrin sakinlerine “Lale Devri’nde yaşıyorsunuz” deseydiniz, büyük ihtimalle anlamazlardı. 1718 Pasarofça Antlaşması’ndan 1730 Patrona Halil isyanına kadar süren o on iki yıla bu adı veren, 1913'te yayımladığı Lâle Devri adlı kitabıyla tarihçi Ahmed Refik’ti. Sonra Yahya Kemal’in şiirleri, sonra okul kitapları, sonra belediye festivalleri adı pekiştirdi. Bugün bir devri, onu yaşayanların değil, iki yüz yıl sonra ona bakanların koyduğu bir isimle hatırlıyoruz. Bunda tuhaf bir şey yok; biz de muhtemelen kendi zamanımıza ne ad verileceğini bilmiyoruz. Umarım “Fotoğraf Devri” olmaz.

Peki o on iki yılda ne oldu? Uzun ve yorucu savaşların ardından, III. Ahmed’in sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa, İstanbul’a bir barış ve zevk dönemi yaşattı. Kâğıthane’de, Sadabad adı verilen, derenin kenarına dizili köşkler ve bahçeler yapıldı. Boğaz kıyısında yalılar çoğaldı. Paris’e giden elçi Yirmisekiz Mehmed Çelebi, döndüğünde Versailles’ı, bahçeleri ve sarayları anlatan bir sefaretname yazdı; o bahçelerin izleri İstanbul’a da düştü.

Ve laleler. Lale, Osmanlı’da bu dönemden çok önce de seviliyordu; kumaşlarda, çinilerde, mezar taşlarında yüzyıllardır vardı. Arap harfleriyle yazıldığında “lâle” kelimesinin, Allah lafzıyla aynı harflerden oluşması da ona ayrı bir kutsallık katıyordu. Ama on sekizinci yüzyılın başında lale bir tutkuya dönüştü. Yeni türler yetiştirildi, her birine bir şiirden çıkmış gibi duran adlar verildi. Soğanlar o kadar pahalandı ki, devlet fiyatlarını fermanla belirlemek zorunda kaldı. Lale uğruna para kaybeden ilk ülke Osmanlı değildi; Hollanda bu işi bir yüzyıl önce yaşamıştı. Ama Osmanlı bu işi en azından şiirle yapıyordu.

Avrupalı gezginlerin anlattığına göre, bahar gecelerinde saray bahçelerinde lale eğlenceleri yapılırdı: çiçeklerin arasına kandiller, renkli şişeler, kafesler yerleştirilir, hatta sırtlarına mum yapıştırılmış kaplumbağalar lalelerin arasında yavaşça dolaştırılırdı. Bu son ayrıntının ne kadar doğru olduğunu bilmek zor. Ama doğru değilse bile, birinin bunu uydurma ihtiyacı hissetmesi, devrin havası hakkında bir şey söylüyor.

Devrin şairi Nedim’di. İstanbul’u, Sadabad’ı, Boğaz’ı ve hayatın kısa zevklerini anlatan şiirleri, Divan şiirinin ağırbaşlı dünyasına bir pencere açtı. Bugün hâlâ şarkı olarak söylenen ünlü beyti, o devrin bütün ruhunu taşır:

Bir safâ bahş idelim gel şu dil-i nâ-şâda
Gidelim serv-i revânım yürü Sa’d-âbâd’a

Yani: gel, şu mutsuz gönle bir neşe verelim; yürü, salınan servim, Sadabad’a gidelim. Nedim’in şiirinde tarih bir neşe davetidir.

Ama Lale Devri’nin bir de görünmeyen tarafı vardı. Sadabad’da zevk sürülürken şehrin fakir mahallelerinde hayat pahalılığı büyüyordu. İran cephesindeki kayıplar huzursuzluğu artırdı. 1730 Eylül’ünde, Arnavut asıllı bir yeniçeri ve eskici olan Patrona Halil’in başını çektiği isyan, Sadabad köşklerinin yakılıp yıkılmasına, İbrahim Paşa’nın öldürülmesine ve III. Ahmed’in tahttan indirilmesine yol açtı. Devir, lalelerle değil, alevlerle kapandı.

Bu on iki yılın unutulmaması gereken bir mirası daha var: İbrahim Müteferrika’nın matbaası. 1727'de alınan izinle kurulan matbaada basılan ilk kitap, 1729'da çıkan bir Arapça–Türkçe sözlüktü. Laleler soldu, köşkler yandı; ama harfler kaldı.

Emirgan’daki aile fotoğrafını çektikten sonra korunun çay bahçesine gidiyor. Küçük kız hâlâ laleleri soruyor: bu kadar çiçeği kim dikmiş, neden dikmiş, kimin için dikmiş? Baba bu kez cevabı bilmiyor ve belki de en dürüst cevap bu. Lale Devri, bize kim olduğumuzu değil, neyi sevdiğimizi hatırlatıyor: güzel bir bahçeyi, uzun bir akşamı, kısa bir neşeyi. Ve o neşenin, eşitçe paylaşılmadığında ne kadar çabuk solabileceğini.

Bugün o devrin adını taşıyan festivallerde milyonlarca soğan toprağa giriyor. Sırtlarında mum taşıyan kaplumbağalar yok; onların yerine elinde telefonla lalelerin arasında yürüyen bizler var. Belki iki yüz yıl sonra bir tarihçi bu bahar sabahlarına da bir ad verir. Ben şimdiden önerimi yapayım: Düdük Devri. Koruda görevli o genç hâlâ çalıyor.